Ontwerpen in de zorg: “Begin klein en wees niet bang om te falen”
Wie denkt dat design thinking vooral iets is voor hippe start-ups of productontwerpers, heeft het mis. Ook in de ouderenzorg bewijst de methode haar waarde. Bij de Zorgcirkel helpt ontwerper-in-residence Coosje zorgteams om anders te kijken naar vraagstukken. Door te luisteren, te testen en te leren. “Voor mij is design thinking geen projectmethode, maar een manier van werken. Dingen anders aanpakken, samen met de mensen die er echt mee te maken hebben.”
Design thinking in de zorgpraktijk
Steeds meer zorgorganisaties werken met design thinking. Coosje ziet het als een kans om innovatie dichter bij de praktijk te brengen. “Je hoeft geen ontwerper te zijn om zo te werken,” zegt ze. “Het begint met de vraag: waarom doen we dit eigenlijk zo? En wat gebeurt er als we het net even anders proberen?” Die houding helpt teams om niet te blijven hangen in procedures, maar te blijven zoeken naar wat werkt voor bewoners, collega’s en de organisatie.
Wat maakt een ontwerper anders?
“Veel organisaties bedenken een oplossing zodra er een probleem opduikt,” vertelt Coosje. “Dat kan werken, maar vaak is het symptoombestrijding. Ik wil weten: wat is het probleem achter het probleem?” Bij design thinking draait alles om de mensen voor wie je iets doet. “Als een systeem niet goed gebruikt wordt, is de reflex: iedereen trainen. Terwijl ik liever onderzoek waarom het niet lukt. Is het systeem onlogisch? Of werkt het niet zoals mensen het willen gebruiken? Pas als je dat begrijpt, kun je een oplossing vinden die landt.”
Iedereen doet mee, vanaf het begin
Een belangrijk principe: ontwerp mét mensen, niet vóór mensen. “Je kunt geen ontwerpvraagstuk aanvliegen zonder iedereen die ermee te maken heeft erbij te betrekken,” zegt ze. “Niet pas aan het eind om even te checken of ze het goed vinden, maar vanaf het eerste moment. En dan is het extra belangrijk om ze tijdens het hele proces te blijven betrekken. Geef af en toe een korte update, ook al is het nog niet af. Zo zien ze wat er met hun input gedaan wordt en worden je resultaten uiteindelijk breder gedragen.”
Bij de pilot met een automatische medicijndispencer merkt ze hoe goed dat werkt. “In plaats van een standaardplan rollen we het apparaat per locatie uit bij een klein aantal cliënten. We kijken samen met de medewerkers op locatie welke aanpak het beste bij hen past. Wie wil kartrekker zijn? Wanneer komt een training uit? We merken minder weerstand en juist meer enthousiasme. Mensen voelen: dit is óók van ons”.
Van enquête naar gesprek
Design thinking betekent ook: minder enquêtes, meer gesprekken. Voor het opstellen van een visie op zorgtechnologie koos Coosje voor die aanpak. “We wilden weten hoe collega’s aankijken tegen technologie. In plaats van een online vragenlijst voerden we gesprekken met medewerkers van alle niveaus en regio’s. We vroegen bijvoorbeeld: hoe ziet jouw ideale zorgrobot eruit? Dat levert heel andere inzichten op dan een vragenlijst.”
In een ander project bracht ze de resultaten van interviews tot leven via theater. “Daardoor ging het gesprek echt open. Mensen herkenden zich in de scènes en begonnen te praten over wat ze anders wilden doen. Dat was heel waardevol.”
Creativiteit begint met de juiste vorm
In de podcast over design thinking werd al gezegd: iedereen is creatief, als je maar de juiste werkvorm gebruikt. Coosje herkent dat uit eigen ervaring. “Sommige collega’s zijn gewend om vooral te praten of te vergaderen,” vertelt ze. “Dan helpt het om even los te komen van de laptop en iets te doen. Begin klein, met een herkenbare oefening. Als mensen eenmaal ervaren dat ze mogen meedenken, komt de creativiteit vanzelf.”
Zelf heeft ze een heel arsenaal aan tools uit haar ontwerpopleiding. “Ik heb boeken vol werkvormen voor verschillende soorten vraagstukken. Maar uiteindelijk gaat het niet om de techniek. Het gaat erom dat je durft te onderzoeken, te testen en bij te sturen op een manier die past bij de doelgroep van je vraagstuk.”
De zorg als ontwerplab
In haar huidige project onderzoekt Coosje met collega’s en cliënten hoe de rol van de zorgprofessional verandert wanneer bewoners meer zelf doen en hun netwerk actiever wordt betrokken. “We zien dat cliënten en medewerkers eigenlijk hetzelfde willen: een prettige dag. De uitdaging is om dat mogelijk te maken binnen de grenzen van tijd en personeel.”
Een van de ideeën die ze samen willen testen: een medewerker huishouding die in de eerste week extra tijd krijgt om met een nieuwe bewoner schoon te maken. “Zo leren ze elkaar kennen en ontdekken ze wat de bewoner zelf nog kan doen. Dat lijkt klein, maar het kan grote impact hebben op eigen regie.”
Wat de zorg kan leren van ontwerpers
Volgens Coosje zouden meer zorgorganisaties ontwerpers in huis moeten hebben. “Elke zorgorganisatie zou eigenlijk iemand moeten hebben die een beetje tegen de bestaande systemen aan durft te schoppen en het anders durft aan te pakken,” zegt ze.
En dat hoeft niet groots of meeslepend te zijn. “Het kan juist in kleine, praktische dingen zitten,” vertelt ze. “Bijvoorbeeld door een training eerst te testen bij medewerkers in plaats van hem direct organisatiebreed uit te rollen.”
De belangrijkste les
“Wees niet bang om te falen. Zie mislukkingen als leerervaringen. Als iets niet werkt, vraag dan waarom. Pas aan, probeer opnieuw. Juist door die herhaling kom je tot iets wat wél werkt: leren, bijstellen en opnieuw proberen.” Design thinking is daarmee geen project, maar een houding. Een manier om nieuwsgierig te blijven, in beweging te blijven en zorg beter te laten aansluiten bij wat mensen nodig hebben.